احمد مستوفي در گزارش جغرافيايي لوت زنگي احمد مي نويسد كه در راه راين به بم در دوره ساسانيان اهميت و اعتبار داشته و اين راه بعد از آبادي ابارق به راه فعلي كرمان به بم متصل مي شده است .

در حقيقت تاريخچه فرهنگ و مدنيّت دراين منطقه ، همگام و همزمان با تاريخ مدنيّت در كرمان بوده و شانه به شانه تاريخ اين مرز و بوم دوران پرافت و خيزي را شاهد بوده است .

راين در تاريخ كرمان به عنوان يك شهر با اهميت از نظر موقعيت جغرافيايي و آب و هوايي به ثبت رسيده است ، و در اكثر سفرنامه هاي ايراني و خارجي كه يادي از كرمان در آنها آمده ، نام راين نيز خودنمايي مي كند ، اما تا به امروز تاريخ منسجم و مدوني كه از گذشته هاي دور آن حكايت كند در دست نمي باشد .

وجه تسميه راين :

رائين - روين- رايين -رابن- و روبين و ...

اسامي ايست كه در گذشته به راين اطلاق مي شده است ، و آنچنانكه از ظاهر كلمات بر مي آيد ، ريشه اين اسامي همه از يك خانواده مشتق شده است . درباره وجه تسميه و ريشه اصلي اين كلمه مي توان گفت از آنجايي كه راين از زمانهاي قديم بر سر راه كرمان به جيرفت و بندر عباس قرار داشته ، به آن

« راه اين » به معناي محلي كه ازآن طريق مسافران به جيرفت و بندر عباس مي رسند گفته مي شده ، به زبان ديگر راين را ميتوان تقاطع مهمي بين اين شهرها به حساب آورد ، كه به تدريج و به مرور زمان به « راين» تبديل گرديده است . راين در بعضي از كتب تاريخي بنام « رائيان» نيز آمده است كه « رائيان» در لغت به معني از راه رسيده ،آنهايي كه راه مي آيند - تعبير شده است ، در قاموس فرهنگ محلي كرمان ((رائيان)) به كساني گفته مي شده كه بار ميوه و امثال آن را بر چهار پا نهاده و از اطراف به كرمان مي آوردند كه امروزه به آنها « رائيها» گفته مي شود ( سلجوقيان و غز در كرمان ص 343 )

« رائي» به معني بيننده هم بكار ميرود و عرب در وصف خوش آب و هوايي راين مي گويند : « ما واي رائيك مثل الراين... » (ص343) . راين همچنين در سفرنامه اصطخري بالفظ« رائين» و« روئين» آمده است .

پيشينه راين به گواهي اسناد و كتب تاريخي :

قلعه راين يكي از مهمترين آثاري است كه مي تواند گواهي بر تاريخ طولاني و متجاوز از هزار ساله اين خطه باشد و سند موجوديت راين قبل از اسلام را مهر تأييد بزند اين قلعه مدرك گويايي است كه قدمت و سابقه اين ديار را به دوره ساسانيان مي رساند و همانند راوي و قصه گويي پير و سالخورده كه ناملايمات و طوفان حوادث كمرش را خمانده و خطوط رخسارش را افزون نموده است ، از حكايات و داستانهاي تلخ و شيرين كه عمري با آنها قرين و دمساز بوده با ما سخن مي گويد .قلعه اي با مساحت حدود 40 هزار متر مربع كه بعد از ارگ بم دومين بناي خشتي در استان كرمان محسوب مي گردد . اين قلعه در حدود 15 قرن پيش ساخته شده است و ساخت و احداث چنين قلعه اي عظيم بيانگر آن است كه در آن زمان جمعيت قابل توجه و زيادي در آن منطقه مي زيسته اند كه براي دفاع از خود احداث چنين برجي و بارويي را لازم مي دانسته اند .

ابولفرج قدامه بن جعفر (متوفي 377 . ه )معروف به كاتب بغدادي كه در بغداد حساب دخل و خرج خزانة دولت وقت را بر عهده داشت در كتابي تحت عنوان « الخراج» ليست خراجگذاران معتبر حكومت را به رشته تحريردر آورده كه نام راين نيز به عنوان خراجگذاري معتبر با تعيين فاصله در آن كتاب ثبت گرديده است : « از كشك تا راين ده فرسخ و از رائين تا دراجين هشت فرسخ » (ص729).

با توجه به مطلب فوق راين در قرن سوم و چهارم هجري چنان رونق داشته است كه عليرغم فاصله چند هزار كيلومتري كه با حكومت مركزي در بغداد داشته - نامش در ليست مالياتي دستگاه زمامدار بوده است . ابو اسحق ابراهيم اصطخري (متوفي 346 )در مسالك و ممالك درباره شهرهاي كرمان چنين مي آورد :

« سيرگان - جيرفت - بم - هرمز -روئين اين شهرها را قومي پارس خوانند»(ص139)اصطخري در جاي ديگر از كتابش مي نويسد :« بين سيرگان و بم : شامات و بهار و ... رائين و دارزين واقع است »(ص328)

اين حوقل نيز « در صوره الارض » نيمه نگاهي به كرمان و ايالات آن دارد و مي گويد :

« كرمان سرزميني است داراي نواحي گرمسير و سردسير ، ... در ميان فارس و جيرفت شهر روئين قرار داردكه به گمان بعضي جزءكرمان نيست وبرخي آن راازكرمان مي دانند... » (سفرنامه ابن حوقل ص 73).

ابن حوقل كه در سال 331 هجري به عزم سياحت و تجارت از بغداد بيرون آمده است در زمان سامانيان به كرمان رسيده كه مي توان گفت راين در زمان سامانيان معمور و آباد بوده كه توانسته سهمي در

« صوره الارض» ابن حوقل به خود اختصاص دهد .

راين در زمان سامانيان گرچه شهر بزرگي نبوده ولي به واسطه موقعيت جغرافيايي مناسب بر سر بزرگراه غرب به شرق و راه لوت و خراسان كه از طريق خبيص و گشيت به گوگ رسيده و از گوگ راه مستقيمي به راين وجود داشته ، قرار گرفته است.

اين محل مركز داد و ستد و مبادله كالا شده و در آن پارچه هاي بمي تهيه مي گرديده ، اطراف راين نخلستان فراوان وجود داشته مرمرهاي راين هم مشهوراست و شايد مرمرهاي مكشوفه در آثار ماقبل تاريخ شهداد از معادن راين آمده باشند .

« احمد بن محمد مقدسي » سياح عرب در كتاب « احسن التقاسيمن في معرفه الاقاليم » راين قرن چهارم را در زمره شهرهاي مهم بم آورده و مي نگارد :« بم ... در مرز فارس است از شهرهاي مهم آن ، دارجين ، توشتان ، راين ، ... » (ص688).

مقدسي راين زمان خود را كه ديده چنين به رشته تحرير در آورده است :« راين كوچك است وجامع در ميان بازار بستانها بسيار دارد ، پارچه هاي بمي بسيار مي بافند و به همان بازار صادر مي كنند. »

راين در قرن چهارم بنا به شهادت محقق بيت المقدسي ، دياري آبادان با جمعيتي مسلمان و در خور توجه بوده كه مردمش باغدار و نساج بوده اند و اين قصبه از نظر فعاليتهاي اقتصادي هم در امر كشاورزي و باغداري و هم در زمينه هاي صنايع دستي و پارچه بافي وضعيت خوب و مناسبي داشته كه اين وضع باعث رونق بازار آن زمان راين گرديده بود و از جهتي ديگر كه بر سر تقاطع ارتباطي چند شهر قرار گرفته بود مي توانسته محل و منزلگاه مناسبي براي معاوضه و يا خريد و فروش كالا هاي بين كاروانها م قوافلي كه به راين مي آيند بوده باشد .

« پرفسور هانيس گوبه » در مقاله اي تحت عنوان « ارگ بم » درباره قدمت وسابقه تاريخي اين منطقه مي نويسد :« بم در دوران پيش از اسلام پي ريزي شده و رونق آن در قرن دهم ميلادي است ... سه شهر بزرگ اباريك ، رائين و دارزين و توابع آنها ، از شهر بم اداره مي شده است ص365 » راين قرن دهم ميلادي (پنجم هجري ) بنابر نوشته پروفسور گوبه شهري است بزرگ از توابع بم . از آنجايي كه قرن پنجم شاهد شكوفايي اقتصاد در بم بوده است مي توان گفت راين نيز احتمالاً مشمول چنين وضعيتي بوده ، چرا كه مقدسي در سفرنامه اش آورده است كه : « در راين پارچه بسيار مي بافند و به همان بازار صادر مي كنند .» .

حال بايد ديد كه پارچه هايي كه از راين به بم صادر مي شوند ، چه وضعيتي در آنجا پيدا مي كرده است مقدسي درباره پارچه هاي بم مي آورد :« لباسهاي بم در مرو دريافت و از آنجا به نقاط ديگر صادر مي گرديده است .» (جغرافياي شهر بم )

ابن حوقل در اين زمينه مي گويد :« پارچه هاي بمي درخراسان وعراق و مصر با رغبت خريده مي شدند»

با مطالب ابن حوقل و مقدسي درباره بازار پارچه هاي بمي مي توان نتيجه گرفت كه تا قرن ششم هجري صنعت نساجي در اقتصاد شهر بم تأثير بسزايي داشته است و رشد اين صنعت در شهر ، موجب جذب نيروي انساني از اطراف گشته و از اين روي شهرهاي تابعه بم منجله راين نيز تحت الشعاع اين بازار قرار مي گرفته و مردم آن به اين صنعت رو كرده بودند .

رواج صنعت و ضرورت مبادله كالا سبب توسعه و گسترش خطوط ارتبا طي ما بين راين و شهرهاي ديگر شده است و روز به روز بر اهميت اين منطقه و مسير كاروانرو افزوده مي شده است .

راين در قرن ششم هجري :

معتبر ترين منبعي كه مي تواند وضعيت قرن ششم هجري استان كرمان را به ما نشان دهد نوشته ها و كتب افضل الدين ابوحامد كرماني ، افضل كرماني ، راين زمان سلاجقه را چنين ديده است .

«راين نام آبادي بين راه بم و كرمان ، كه بسيار خوش آب و هوا است و عرب در باب آن گفته : ما رأي رائيك مثل الرائين - 21 فرسنگ تا كرمان فاصله دارد » مؤلف كتاب سلجوقيان و غز در كرمان راين قرن ششم را از نظر خوش آب و هوايي ستوده است و از آنجا آن را منزلگاه و تفرجگاه مناسبي بين راه بم و كرمان آورده اند . همچنين اين شهر سرحد و ييلاقي بوده است براي مردم بم و مناطق گرمسير كرمان و بم و جيرفت .

ابوحامد كرماني در كتاب ديگرش تحت عنوان « عقد العلي للموقف الاعلي » در باره راين مي نويسد :

« راين در جنوب ماهان و هفتاد ميلي شمال باختري بم واقع شده است . جاي كوچكي است . مسجد آن در وسط بازاراست و باغستاني بزرگ دارد .در يك سوم راه از راين به بم : اوارك و مهگرد يا امهرجرد واقع است كه به هم متصل است .» از توضيحات افضل كرماني در كتابهايش مشخص مي شود كه تا اواخر قرن ششم سرزمين راين آباد بوده و صاحب صنعت ، اقتصاد و بازرگاني با رونقي فراوان بوده - صنعت نساجي نيز در آن در كمال شهرت بوده است . ولي اقبال و بخت شهر راين از ابتداي قرن هفتم واژگون و توسعه شهر متوقف گشته و عوامل متعدد موجب شد كه شهر رو به نابودي نهد، كه بعضي از اين عوامل هجوم غزان دزد - اتابكان - خوارزمشاهيان و گوركيان و … بوده است .

راين در اواخر قرن ششم به بعد ميدان و عرصه ترك تازيهاي اقوام گرديدو از آن شهرآباد و خرم ، چيزي جزء ويراني و نابودي و قحطي نماند و همچنين حملات مغولان در قرن هفتم مزيد بر علت شد و كمبودها و مشقتها را صد چندان كرد .

حمد الله مستوفي وضعيت بم و راين و شهرهاي ديگر را درسال 740 هجري چنين گزارش مي دهد :

« ديگر خبري از صنعت نساجي آن نمي باشد و در حقيقت ربض و شارستان آن نابود شده بود.»و بعد از آنها تيموريان بر سر خوان اين ولايت نشستند و قحطي خانمانسوزي در اين منطقه حاكم شد و گريبان مردم را گرفت .

دكتر باستاني پاريزي به نقل از جوامع التواريخ حسني مي نويسد :

« … در سال (596 . ه.ق/1199.م)كه در خدمت ركاب مخدوم امير العرب صدر الامراء … به كرمان رسيدم چند شهر بزرگ ديدم ، چون جيرفت و زرند و راين و سيرجان كه در هر شهري از آن 200 هزارو 100 هزارو 50 هزار آدمي بوده است .»(حماسه كويرص369)

در حقيقت بزعم همشهري عزيزمان دكتر باستاني پاريزي ، راين در قرن ششم و قتل از حملات ويران كننده سلاجقه در زمره شهر هاي معروف و بزرگ كرمان بوده است و جمعيتي حد اقل بالغ برپنجاه هزار نفر داشته ، اگر چه اين نظر دور از واقعيت و اغراق آميز جلوه مي كند ، گفتني است آنچه باعث ويراني اين شهر بعد از اين دوره هاي رونق گرديده ،. حملات مكرر لشكريان مهاجم بوده است

درباره حمله و هجوم غز به كرمان و راين ناصرالدين منشي در تاريخ كرمان چنين مي آورد :

« ازيشان بر كرمان آن گذشت كه به شرح نگنجد … در سال سوم جيرفت را خشت بر خشت نگذاشتند و از آنجابه سيرجان … از سيرجان به ختاب و راين توجه نمودند و… »

و طبيعي است جايي كه لشكر غز از آن عبور كند چه وضعيتي پيدا خواهد كرد … »

همچنين راين در قرن ششم ميزبان لشكركشيهاي دو سپاه ملك ارسلان و بهرامشاه شد و لطمات و خسارات جبران ناپذيري كه ناشي از جنگ و امثال اين نبردها بود بر پيكر راين وارد آمد .

لشكركشيهاي متوالي از جهت اقتصادي براي كرمان و ساير ولاياتش بسيار خطرناك و ويران كننده بود ، چرا كه سرزميني كه در سال بيش از ده- دوازده سانتيمتر از باران خداوندي نصيب ندارد و براي مردمي كه لوله آب باريكي از 180 متري زيرزمين و بعد از كندن ده فرسنگ قنات بر روي زمين مي آورند ، واقعاً جبران مافات ، گران تمام ميشد . هر لشكركشي با برپاكردن چندين قنات توأم بوده است و علاوه بر آن كارگر و برزگرو صنعتگري كه بايستي روز و شب مشغول كار باشد - شب و روز به بيگاري و كار رايگان جهت ساختن ديوار و برج و بارو مشغول مي شدند و يا در حال كندن خندق بوده اند تا در جنگ سپربلايي براي آنها و خانواده هايشان باشد.

« در سال (/569 . ه)بين ملك ارسلان و بهرامشاه در راين جنگ در افتاد » (سلجوقيان و غز ص 116)و تاريخ كرمان نيز اين واقعه را چنين آورده است :

« ملك ارسلان از جيرفت و بهرامشاه از طرف بم بعنوان استخلاص به اين ناحيه روي نهادند و در حدود راين بهم بازخوردند… » (تاريخ كرمان ص 116)راين در زمان گوركيان نيز در امواج حوادث و ناملايمات غوطه ور بود و همچنان دستخوش اوضاع آشفته منطقه و استان بود به طوري كه در لشكركشي كه يكي از شاهزادگان گوركاني در آن منطقه نمود تحت الشعاع اين لشكركشي قرار گرفت و ويرانيش افزون گرديد:

« سپاه شاهزاده اعظم امير ابا اكبرگوركاني مراعي و مواشي سكنه و ايلات بلوك راين را رانده و بصوب بم روان گرديد . »

راين به علت اينكه در سر راه چند شهر قرار گرفته است و منزلگاهي براي مسافرين بوده و تا قرن ششم به همين واسطه از اقتصاد و بازار گرمي برخوردار بوده از اوايل قرن هفتم به بعد كه موج سپاهيان و لشكريان متعددي كه به كرمان و ولايات اطراف هجوم مي آوردند - ميزبان نحيف و ضعيفي بود كه بالاجبار مي بايست منزلگاه و مأواي آنها باشد و آنها را تقويت و تغذيه نمايد در لشكركشي و حمله اشرف افغان بي نصيب نماند و طعمه حريق ارغان قرار گرفت .

« محمود پس از استقلال از راه سيستان با شش هزار سوار ارغان به عزم تسخير كرمان به نرماشير كه اول خاك آن مملكت است وارد شد … خلاصه محمود از راه تهرود و راين به ظاهر كرمان وارد شد (به سال 1721.م/1133.ه»(ص644 همان منبع)در عصر زنديه راين منزلگاهي نيز بوده است براي لطفعليخان.

« لطفعليخان … با جمعي از سپاهيان از تهرود و راين به قريه جوپار بيامد » و لطفعليخان در زماني كه دستگير ودربند مي شود از همين راه به خدمت آقامحمد خان برده مي شود .

« چون خبرگرفتاري و آوردن لطفعليخان معروض رأي جهان آرا گرديد ، محمد عليخان مأمور آوردن او شد ، در قصبه راين به او رسيد و … اورا به اردوي كيوان شكوه آوردند … »

دكتر باستاني پاريزي نيز درباب اين واقعه چنين مي گويد :« لطفعليخان ، امير علم خان را وداع گفت ، از راه لوت زنگي احمد به بم آمد و … از راه تهرود و راين به قريه جوپار بيامد … » (هشت الهفت ص 85).

سفرنامه ديگري كه از راين ياد كرده است سفرنامه كرمان و بلوچستان « فيروز ميرزا فرمانفرما » ست وي در سال 1251 ه.ق از طرف محمد شاه به حكومت كرمان منصوب گرديد و مدت دو سال و چند ماه در كرمان زمام حكومت را بدست گرفت . وي در سفري كه به بلوچستان داشت از راين نيز گذري نمود و درباره آن در خاطراتش مي نويسد :

«… اين بلوك بسيار با صفا و خوش آب و هواي است كه چهار فصلش به قاعده مي باشد . در ميان عوام آنجا مشهور است كه سي سال در آنجا مرگ و مير نشده .

اصل قريه به راين سيصد خانوار مي شود . بناهاي عمارات در سرتپه بلندي واقع شده ، باغات و محل زراعات در جلگه است … باغات آن بسيار زياد و اشجارش زياد است . اغلب ميوه جات آنها انگور است و ساير ميوه جات از قبيل به و انار و سيب و زردآلو و گوجه فراوان است . زراعت منحصر به غله مي باشد .ولي بواسطه خشكسالي و كثرت باد همه را گرد و خاك گرفته بود كه به هيچ وجه صفا و طراوتي باقي نگذاشته بود … زراعت خالصه و غيره از كمي آب عمل نيامده بود … چون محل تقاطع چندين راه است از قديم داراي موقعيت مهمي بوده است … » (سفرنامه كرمان و بلوچستان ص 4).

سلطان عبد الحميد ميرزا ناصر الدوله معروف به فرمانفرماي دوم والي كرمان و بلوچستان در سالهاي 1309-1299 هجري در سفرنامه بلوچستان در باره راين مي آورد :

« يكي از سه بخش شهرستان بم است كه فاصله اي حدود 75 كيلومتر با بم دارد و شمال غربي بم واقع شده است .هواي آنجا سرد است . مردم به شغل آهنگري دارند و قيچي و قندشكن و چاقو مي سازند . محصولات از قبيل غلات و ميوه حاصل كشاورزي آنجاست . لبنيات هم دارد . پنبه كاري و زراعت شغل برخي از مردم آنجاست .»

در قرن سيزدهم راين به نعمت و بركت امنيتي كه در منطقه حاكم شده بود تقريباً وضعيت گذشته خود را كم كم بدست آورد . مردم از جنگ و ستيز و ميزباني سپاهيان مختلف خلاصي يافته بودند و به شغل و فعاليتهاي صنعتي نياكان خود روي آورده بودند و بيشتر آنها به آهنگري پرداختندو كمتر عده اي به كشاورزي ، زيرا كه خاك راين آنچنان مساعد براي كشاورزي نمي باشد

در جاي ديگر از سفر نامه بلوچستان (از ماهان تا چابهار )مي خوانيم : « … راين يكي از بلوكات كرمان است . سكنه اش قريب ششصد خانوار مي باشد . در دامنه كوه معروف به كوه هزار واقع است . خانه هاي اين قصبه در بالاي تپه واقع و پست و بلند است و باغات آن در جلگه است ، بطوريكه خانه ها مشرف بر باغات و زراعت است . هوايش بسيار خوب و چهار فصلش به قاعده است . آبي كه اغلب خانه هاي راين را مشروب مي سازد آب « زه رود » است كه گوارا است قناتي چند دارد كه خير آباد و فخرآباد و گودال است … در خارج راين نزديك به آبادي ، ميرزا حسين خان جد سادات راين است كه قله اي ساخته كه الحال مخروبه است .

تكيه و مسجد است و حمام متعدد دارد - اطرافش مزارع زياد دارد . اغلب آبهايش قناتي است مگر بعضي از مزارع كه در كوه هزار واقع است . محصول آنجا غله و كرچك و ماش و لوبيا است … »

كليه اراضي آنجا كم محصول است . در شور زار كه هر قدر زحمت بكشند تخمي زيادتر از پنج تخم عمل نخواهد آمد . در طرف جنوبش تا سه فرسخ به هيچ وجه اراضي كه قابل كشت زراعت باشد ندارد … كوه هزار كوهي است كه آبهاي مزارع راين چه قناتي چه چشمه از آن كوه است و بسيار كوه بابركت و پر گياهي است … در تابستان مرتع بسيار خوبي است … » .(از ماهان تا چابهار ص 101 ).

احمد علي خان وزيري در كتاب جغرافياي مملكت كرمان در ذكر بلوكات جنوبي گواشير مي آورد :

« راين ، جنوب مايل به شرق گواشير است ، باغستاني فسيح ، مرغزاري نزه و بديع است . آبش با سلسبيل برادر ، هوايش با فردوس برادر … همه قراء و نواحي اين بلوك ييلاق است جزء تهرود كه هوايش به گرمي مايل است .

اين بلوك زمين بايروبي زراعت بسيار دارد . با اينكه چند رودخانه از كوه هزار كه متعلق به همين بلوك است در اراضي آن جاري است و قنوات بسيار دارد امّا مزارع و دهات آن از بم دور است . مگر قريه تهرود كه مزارع متصله دارد . خود راين كه ام القراي اين بلوك است معمور و آبادان است مبني بر مساجد و حمامات و باغستاني طويل و عريض . انگور وافر و ممتاز دارد و ساير فواكه نيز نيكو عمل مي آيد … نمك زار اين بلوك وسيع است . كوهي رفيع در آنجا است موسوم به كوه هزار چشمه سار زياد دارد كه در حوالي آنجا زراعت مي شود ، درختان جنگلي آن كوه بيشتر بنه و بادام و ارچن است …

ايلات اين بلوك :

مقبلي 100 خانوارمي باشند و سياه چادر دارند - روغن و كشك آنها خوب است- نوشادي و هابيل سياه چادرند و رعيتي آنها جزء اين بلوك است ، 70 خانوار است حشم آقا رضا متعلق به اين بلوك است و تقريباً 15 خانوار مي شدند … »

سياح و جهانگرد خارجي ديگري كه از راين ديدن كرده و تقريباً اوضاع و احوال كنوني راين را مي سازند ژنرال سرپرسي سايكس مي باشد .

سايكس در كتاب ده هزار ميل در ايران در باره راين مي نويسد :

(ص 246)«‌… روز بعد بقصبه راين كه باغات زيادي دارد وارد شديم راين در جلگه مسطحي واقع شده است … زنهاي اين ناحيه مثل زنهاي كرمان چادر سفيد برسر دارند در صورتيكه در يزد چادر سفيد اختصاص به زنهاي يهودي دارد . سكنه راين به 5000 نفر بالغ مي شود و در نقطه اي واقع شده كه محل تقاطع چندين جاده مختلف است و از سالهاي به اين طرف موقعيت مهمي را حايز و در قرن دوازدهم ميلادي ميدان جنگ ملك ارسلان و برادرش بهرامشاه سلجوقي بوده است … »

راين امروزه از بخشهاي مهم شهرستان كرمان است و داراي آب و هواي معتدل و سرد است و در فاصله 108 كيلومتري جنوب كرمان قرار دارد . از محصولات كشاورزي اين منطقه مي توان حبوبات - سيب زميني و ميوه جات را نام برد . صنايع مهم بخش راين عبارت است از : چاقو سازي - درودگري و قاليبافي (بامن به كرمان بيايد ص75)

منابع و مأخذ :

ابن حوقل - ابوالقاسم محمد - سفرنامه ابن حوقل(ايران در صوره الا رض)ترجمه و تصحيح : دكتر جعفر شعار - تهران 1366 - چاپ دوم - مؤسسه انتشارات امير كبير.

ابوحامد كرماني -افضل الدين - سلجوقيان و غز در كرمان - تصحيح و تحشيه باستاني پاريزي تهران 1373 - چاپ اول - انتشارات كوروش .

ابوحامد كرماني - افضل الدين - عقدالعلي للموقت الاعلي - تصحيح علي محمد عامري نائيني كرمان - 1356 -چاپ دوم - انتشارات دانشگاه تهران .

اصطخري - ابواسحق ابراهيم مسالك و ممالك - باهتمام : ايرج افشار تهران 1368 - چاپ سوم - شركت انتشارات علمي و فرهنگي .

باستاني پاريزي - محمد ابراهيم - حماسه كوير - تهران 1371 - چاپ سوم - انتشارات خرم.

باستاني پاريزي - محمد ابراهيم - هشت الهفت - تهران 1370 - چاپ سوم - انتشارات ارغوان .

خير انديش - اسد الله - با من به كرمان بياييد - مقدمه : دكتر باستاني پاريزي - تهران 1368 - جاپ اول - انتشارات وحيد.

دريا گشت - محمد رسول - كرمان در قلمرو و تحقيقات ايران - كرمان - چاپ اول انتشارات مركز كرمان شناسي .

دريا گشت - محمد رسول - از ماهان تا چابهار (سفرنامه بلوچستان )مقدمه : دكتر باستاني پاريزي - كرمان بهار 1370 - چاپ اول - انتشارات مركز كرمان شناسي.

دهخدا - علي اكبر - لغتنامه دهخدا (جلد 25)-به كوشش دكتر محمد معين - تهران مهر 1342 انتشارات دانشگاه تهران.

سايكس - سرپرسي - سفرنامه (ده هزار در ايران )- مترجم : حسين سعادت نوري تهران 1363 - چاپ اول - انتشارات لوحه .

فيروز ميرزا - فرمانفر - سفرنامه سيستان و بلوچستان - بكوشش منصوره اتحاديه (نظام مافي )تهران 1360 - انتشارات بابك.

قدامه بن جعفر - كتاب الخرج - مترجم : دكتر حسين قره چانلو .

وزيري - احمد عليخاني - تاريخ كرمان - تصحيح و تحشيه باستاني پاريزي - تهران 1370 - چاپ چهارم - انتشارات علمي .

وزيري - احمد عليخاني - جغرافياي مملكت كرمان - بكوشش باستاني پاريزي - تهران 1354 - چاپ دوم - انتشارات ابن سينا .

مقدس - عبد الله محمد بن احمد - احسن التقاسيمن في معرفه الاقاليم - مترجم : علي نقي منزوي - تهران اسفند 1361 - جلد اول و دوم - شركت مؤلفان و مترجمان ايران .

محلاتي - محمد مهدي - جغرافياي شهر بم - جلد اول - بهار 1367 - تهران - چاپ اول - چاپ طلوع آزادي .

روزنامه حديث كرمان - شماره 301 - دوشنبه 19 تير 1374.